Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde keyifli bir gezinti için bu sözlük şart
ÖZGE YALIN
Gün geçtikçe kıymeti daha çok anlaşılan Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Çelebi'nin gezip gördüğü coğrafyalardan pek çok kelimeyi de içinde barındıran bir dil hazinesi aynı zamanda. Robert Dankoff'un hazırladığı Okuma Sözlüğü, bu kelime hazinesinin kapılarını aralarken, Seyahatname'yi okuyup anlamayı da kolaylaştırıyor.

Mekan, Haliç kenarındaki Ahi Çelebi Camii'dir. Hazreti Peygamber (sas), ruhlar ordusuyla birlikte bozguna uğrayan ‘Tatar-ı sabareftar askeri'ne yardım için giderken sabah namazını kılmak için bu mekanda konaklar. Minberin yanında namazını kılan Evliya Çelebi, yüzü ışıklı cemaati seyreder. Sa'd ibni Vakkas hazretlerinin tavsiyesi ile Hazreti Peygamber'in elini öpüp şefaat diler. Ancak o derece heyecanlıdır ki dili dolaşır ‘şefaat' yerine ‘Seyahat yâ Rasûlallah' der. Çelebi, bu rüyadan uyanır uyanmaz zamanın meşhur rüya yorumcularından Kasımpaşalı İbrahim Efendi'yi koşar. İbrahim Efendi, müjdeyi verir: “Dünyayı dolacaksın.” Bu müjdeden sonra Evliya Çelebi, İstanbul'dan başlayarak âlemi gezmeye, gezdiklerini kaydetmeye başlar. 10 ciltlik meşhur Seyahatnamesi de bu şekilde ortaya çıkar.

Evliya Çelebi Seyahatnamesi, elyazması nüshalara dayanarak 1896'da yayımlanmaya başladı. Son cildi tam 42 yıl sonra okurla buluştu. İlk kez baskıya verilmesinden bir asır sonra Yapı Kredi Yayınları tarafından tam metin olarak bir kez daha yayımlanan bu kültür hazinesi, Seyahatname'yi az sayıda uzmanın yararlandığı bir elyazması külliyatı olmaktan kurtarmıştı. 17. yüzyıl Türkçesiyle kaleme alınan Seyahatname, Çelebi'nin gezip gördüğü coğrafyalardan pek çok kelimeyi de içinde barındıran bir dil hazinesi aynı zamanda. Bu hazineyi anlamayı kolaylaştıran “Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü”, geçtiğimiz günlerde Yapı Kredi Yayınları tarafından yeniden okurla buluştu.

“Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Sözlüğü”, Robert Dankoff imzasını taşıyan bir çalışma. Seyahatnamenin YKY tarafından yayına hazırlanmasında da katkıları olan Dankoff'un İngilizce olarak kaleme aldığı Okuma Sözlüğü, 2004 yılında ilk kez Türkçeye kazandırıldığında konunun meraklıları tarafından büyük ilgiyle karşılanmıştı. Zira Seyahatname, 17. yüzyıl Türkçesi bakımından benzersiz bir kaynak olmasının yanında pek çok dilden kelimeler, deyimler ve atasözlerini de içeriyor. Saray Kuyumcubaşısı Zıllî Mehmet Çelebi'nin oğlu olan Evliya Çelebi, dayısı Melek Ahmet Paşa vasıtasıyla saraya girip 4. Murad'ın hizmetinde bulundu. Yakınlık kurduğu devlet büyükleriyle yolculuklara çıktı, savaşlara katıldı, önemli haberleri, mektupları götürüp getirdi. Anadolu'yu, Doğu illerini, Azerbaycan'ın, Gürcistan'ın kimi bölgelerini, Arabistan'ı, Mısır'ı, Sofya, Avusturya, Arnavutluk, Teselya, Kandiye, Gümülcine, Selanik yörelerini gezdi. Gezdiği yerlerde önemli rütbedeki insanlarla, alimlerle görüştü. Halkın yaşayışını, o bölgelerin tarihini, coğrafyasını, kültürünü araştırdı. Gördüklerinin o bölgelerde kullanılan isimlerini de kaydeden Çelebi'nin seyahatnamesi çok zengin bir kelime hazinesine sahip. Robert Dankoff'un hazırladığı sözlük, bu kelime hazinesinin kapılarını aralarken, Seyahatname'yi okuyup anlamayı da kolaylaştırıyor.

Eseri Türkçeye çeviren Semih Tezcan, bu kitabın önemini şöyle anlatıyor: “Eşine az rastlanır bir gözlemci olan Evliya Çelebi, aynı zamanda anlatmak istediğini en uygun sözcük ve deyimlerle yazıya geçirme yeteneğine sahip bir söz ustasıdır. Dil ile kültür / yerel kültür ve dil ile nesne arasındaki bağlantının bilincine en doğal yoldan, yani gezerek ve yaşayarak ulaşmış olan, kendi çağının insanlarından çok değişik yaratılışta olduğu anlaşılan bu yazar, kültür çeşitliliğinin önemini kavramış, güzelliğini tadabilmiştir. Çeşitli bölge ve ülkelerde gördüğü değişik şeyleri hep yerel ağızlardaki ya da yabancı dillerdeki adını da söyleyerek anlatır. Bir dilin tarihsel sözlüğü yapılırken sözcük ve deyimleri seçe seçe kullanan böyle bir söz ustasının eserindeki tanıklardan çok büyük ölçüde yararlanmak gerekir.”