İstanbul’da bir Endülüs minaresi

Arap Camii hakkındaki bilgiden çok rivayetlere dayanarak konuşuyoruz. 8. Yüzyıl`da İstanbul’u kuşatan Araplar tarafından yaptırıldığı söyleniyor. İstanbul fethedildiği sırada burada bulunan kilise Fatih Sultan Mehmet tarafından Galata Camii adıyla 1475 yılında camiye dönüştürüldü. (Binayı kullanan Dominikenlere başka bir mekân tahsis edildi) Endülüs’e karşı düzenlenen ve soykırım boyutlarına varan Haçlı Seferinden (Reconquista) kaçan Emeviler bu camiinin etrafına yerleştiği için adı Arap Camii olarak bilinir olmuş. Bilhassa minareye çevrilen eski çan kulesinin 714'te Şam'da yaptırılan ünlü Emeviye Camii'nin özgün minaresini hatırlatması dikkat çekicidir.

Dördüncü Haçlı Seferi'nde Kudüs’e gitmeye üşenip Konstantinopolis'i yağmalayan Katolikler, 1200'lerin başlarında Pavlus'a adadıkları bir kiliseyi ve yanına Dominiken Mezhebine bağlı bir manastırı Galata'da yaptırmışlar. Manastırın adı da mezhebin kurucusu olan “San Domeniko” olmuş.

Pek çok defa tamir geçirdi Arap Camii. III. Mehmet ve I. Mahmut'un annesi Saliha Sultan ve II. Mahmut'un kızı Adile Sultan değişik dönemlerde Cami'yi onarttı ve hünkâr mahfili, sebil, çeşme, şadırvan gibi öğeler ekletti. Fahri Güven’in Millî Gazetede birkaç sene önce yayınlanan yazısından ise şadırvanın Tanzimat döneminin önde gelen şahsiyetlerinden Damat Mehmet Ali Paşa adına, onun vefatından sonra rahmet vesilesi olarak refikası Adile Sultan tarafından yaptırıldığını öğreniyoruz. Şadırvanın uzun kitabesinde yer alan bir beyit şöye: “Bu mısraı tarihi tamamın eder ilân, Sahrancı metin kıldı bina Adile Sultan.”

1913–1919 yılları arasında Giritli Hasan Bey tarafından yapılan kapsamlı onarımda avlu duvarı yıkıldı, cami genişletilerek bir son cemaat mahalli inşa edildi. (Bu tamirat sırasında döşeme altında kalan yüzü aşkın Latin soylusunun mezar taşları müzeye taşındı.)

Camii dikdörtgen planlı ve gotik tarzda bir yapı... İçinde çini, seramik işleme yok, tavanlar ve sütunlar tamamen ahşap kaplama.

Ayvansaraylı Hafız Hüseyin Efendi’nin Hadikatü'l Cevami adlı eserinde Arap Camii’nin ilk yapılış tarihi olarak Hicri 97 senesini veriliyor. Mesleme b. Abdülmelik adlı bir zatın İstanbul'u kuşatması esnasında fethe nail olamadığını fakat Galata tarafını ele geçirdiğini ve akabinde bu camiyi bina ettirdiğini anlatıyor. Emevî Halifesi Abdulmelik, muhaddislere “İstanbul bir gün mutlaka fetholunacaktır. Onu fetheden kumandan ne iyi ne hayırlı kumandandır. Onun askeri de ne iyi ne hayırlı askerdir.” Hadisinin sahih olup, olmadığını sormuş. Olumlu cevap alınca da hemen İstanbul’a bir sefer düzenlemiş. Mesleme b. Abdulmelik bu seferler sırasında, Anadolu’da birçok kale ele geçirdikten sonra, İstanbul surlarına kadar dayanmış. (Efsanevi kahraman Battal Gazi’nin adı da ilk kez bu kuşatma dolayısıyla anılır.) Kafkasya’nın tamamını, fetihleriyle İslâm beldesi yapan Mesleme bin Abdullah, 50.000 kişilik orduyla İstanbul’u fetih için gelip Galata’yı fethettikten sonra bu cami, ilk olarak eski bir kilise enkazı üzerine inşa edilmiş. Bunlar dediğim gibi birer rivayet ve “araştırmacılar” eliyle pek ala bilgiye dönüştürülebilir.

Fatih Vakfiyesi’nin bir parçası olan Arap Camii, şimdi beton bloklar arasında adeta kaybolmuş. Tarihimizi ve kültürümüzü ne menem bir hapishaneye attığımızı merak edenler, Arap Camii’nin tutsaklığına bakarak bunu anlayabilirler. Avlusunda bir Erkek Kur’an kursu bulunan Arap Camii’nin vakit namazlarında 500–600, Cuma namazlarında ise 3000–4000 cemaati bulunduğu söyleniyor. Cami’de bir de sakalı şerif var.